Αν και το ποίημα σε παρασύρει λόγω θεματικής σε μια ενατένιση της ιστορίας, που καθόλου κακό δεν είναι, υπάρχει ο κίνδυνος να παραμεληθεί η ποιητική αξία. Γιατί εδώ ο Πανουτσόπουλος γράφει ένα ποίημα (νοούμενο ως όλον) που εμπεριέχει την ελληνική πορεία μέσα στον χρόνο, κάτι που δεν έχει συμβεί ξανά στον ποιητικό λόγο. 

Ιωάννης Πανουτσόπουλος: «Με ανοιχτό μπαϊράκι»

Διαβάζοντας την πρόσφατη ποιητική σύνθεση του Ιωάννη Πανουτσόπουλου Με ανοιχτό μπαϊράκι, ανατρέχω στις Πράξεις των αποστόλων, το προηγούμενο ποιητικό του, και βρίσκω τη θέση του για την Ιστορία:

Η ιστορία είναι το κοινό μας σπίτι και αδυνατούμε να μετακομίσουμε
Συγκατοικούμε με τον μακελάρη και με τον άγιο
Συνοδοιπορούμε με τον ζηλωτή και με τον άρπαγα
Αν ο τροχός της ιστορίας κολλήσει στη λάσπη κανείς δεν απομένει καθαρός.
(«Σενάριο για εσωτερική διεργασία», απόσπ., Πράξεις των αποστόλων, εκδ. Τόπος, 2022)

Ταγμένος σε μια υπόθεση που μόνον κοινή μπορεί να είναι, ο Πανουτσόπουλος «ζει» την ιστορία του τόπου του, βρίσκει τις βαθιές της ρίζες μέσα του και με την ποιητική τέχνη την «ιστορεί». Κι αν μπορούμε να προσδώσουμε στην τέχνη κάποιο σκοπό, πέραν της αισθητικής απόλαυσης (που κι αυτή, όμως, εμπεριέχει το ιδιαίτερο ήθος), θα λέγαμε ότι η συγκεκριμένη ποίηση στοχεύει στην αφύπνιση όσων διατελούν εν υπνώσει, βολεμένοι στις δάφνες, εν προκειμένω, ενός ένδοξου παρελθόντος, που γι’ αυτούς απλώς υπάρχει για να το μνημονεύουν όταν βρεθούν στα μεγάλα ζόρια. Ποιος έχει τα κότσια να αναμετρηθεί και με τον μακελάρη και με τον άγιο, όμως; Και, αλήθεια, πόσο βαθιά θα σκάψει για να βρει την αληθινή έννοια του ήρωα; Κι αν τη βρει, εκεί χωμένη στο σκοτάδι και τη λάσπη, θα έχει τη γνώση και την καθαρή συνείδηση να κάνει τη σύγκριση με το σημερινό πρόσωπο, το δικό του και της πατρίδας του;

Ένα εγχείρημα δύσκολης αυτογνωσίας που συμπληρώνει τα προηγούμενα έργα του, εμβαθύνοντας εδώ στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, όπου ενσωματώνεται το άτομο.

Τα ερωτήματα αυτά προκύπτουν αβίαστα από την ποίηση του Πανουτσόπουλου, όχι για να απαντηθούν αλλά για να παραμείνουν ζωντανά, να μην κυλήσουν στη λήθη, να επανέρχονται κάθε που λυγίζουμε από το βάρος μιας απαξιωτικής, ισοπεδωτικής καθημερινότητας. Το εκτενές του ποίημα ο ποιητής θα το χωρίσει σε επτά μέρη-ανάσες, σαν σταθμούς για ανασύνταξη των δυνάμεων, θα παρεμβάλει επτά ποιήματα παραδοσιακής μορφής σε ύφος και σε μετρική, ως δείγμα της αισθητικής του αλλά και της αναγκαίας στροφής (έστω και έτσι) στα παλαιά μεγέθη. Αλλά θα προσθέσει και ισάριθμες μικρές παιδικές μνήμες, ενδεικτικές της πορείας (στρεβλής συχνά) που η σχολική διαπαιδαγώγηση μνημειοποιεί και αχρηστεύει την ιστορία ως γνώση και ως συνέχεια.

Σε πρώτο πρόσωπο και σε αφηγηματικό ρυθμό, θα ενσωματώσει στη δική του φωνή τον Έλληνα και μαζί θα διέλθουν τη μακρά ιστορική διαδρομή, με έμφαση στην Επανάσταση του 1821, θα μνημονεύσει διακριτά ονόματα –κάποια επιφανή και στην επίσημη ιστορία–, θα αφήσει να δούμε πίσω από τους επώνυμους όλους τους αφανείς ανώνυμους που σήκωσαν το βάρος στις πλάτες τους, μένοντας αγνοημένοι και εξαθλιωμένοι στο τέλος. Ένα εγχείρημα δύσκολης αυτογνωσίας που συμπληρώνει τα προηγούμενα έργα του, εμβαθύνοντας εδώ στο ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο, όπου ενσωματώνεται το άτομο. Βέβαια, από εκεί και πέρα είναι στο χέρι του πώς θα νιώσει την ιστορική συνέχεια, πώς θα συλλάβει την έννοια της συλλογικότητας, πώς θα ενταχθεί όχι παθητικά αλλά δημιουργικά σ’ αυτό το πλαίσιο. Αν η επανάσταση, ως γενικός και ιστορικός εδώ όρος, σηματοδοτεί τη βίαιη ρήξη με την υπάρχουσα κατάσταση, καθώς τίποτα νέο δεν γεννιέται αν δεν συγκρουστεί με το παλαιό, τότε το ζητούμενο είναι ο εναργής και ενεργός πολίτης, με την ιστορική συνείδηση ριζωμένη μέσα του, που μέσα από το ζοφερό τοπίο θα πασχίσει να δει το φως να ανατέλλει. Τα λόγια του Τούρκου ποιητή Αταόλ Μπεχράμογλου: Ο άνθρωπος πρέπει να πέφτει με τα μούτρα στη ζωή/ Σαν να πηδά από ένα βράχο στη σμαραγδένια θάλασσα, δείχνουν τόσο την ομορφιά όσο και τη δυσκολία του εγχειρήματος. Ο Πανουτσόπουλος διέρχεται την ιστορία αφαιρώντας την όποια ωραιοποίηση, μιλώντας με ευθυκρισία για τα καλά και τα δεινά που έχει επισωρεύσει στον Έλληνα, είτε το αντιλαμβάνεται είτε όχι, ο ιδιόμορφος χαρακτήρας του, απότοκο πολλών διασταυρώσεων και ακόμη περισσότερων σκόπιμων διαστρεβλώσεων στην αλήθεια των γεγονότων: Η ιστορία ως φωτοβολίδα εκρήγνυται στο βαθύ σκοτάδι της ύπαρξης (σ. 83).

Αν και το ποίημα σε παρασύρει λόγω θεματικής σε μια ενατένιση της ιστορίας, που καθόλου κακό δεν είναι, υπάρχει ο κίνδυνος να παραμεληθεί η ποιητική αξία. Γιατί εδώ ο Πανουτσόπουλος γράφει ένα ποίημα (νοούμενο ως όλον) που εμπεριέχει την ελληνική πορεία μέσα στον χρόνο, κάτι που δεν έχει συμβεί ξανά στον ποιητικό λόγο. Ένα ποίημα που αλλού γίνεται αναλυτικό, όσο πρέπει και όσο αντέχει, αλλού πιο συμπυκνωμένο (βασικό χαρακτηριστικό της ποίησης), με ανοιχτά παράθυρα και ανοιχτές πόρτες για την αναγνωστική πρόσληψη· η ποίηση αυτή δεν είναι δύσκολη στην αποκωδικοποίησή της, είναι δύσκολο το θέμα της, όπως δύσκολη είναι η ιστορία μας. Και τα ποιητικά μέσα που μετέρχεται για να επιτύχει τον στόχο της καταδεικνύουν την αξία της. Ένας αφηγητής (ταυτόχρονα με τρεις υποστάσεις: το ποιητικό υποκείμενο, ο ποιητής και ο Έλληνας), πίσω του ένας πολυπρόσωπος «θίασος» με αγώνες, με θυσίες, με μαρτύρια, με δίψα για ελευθερία, αλλά και με μικρότητες, με υποκρισία, με εμφύλιες διαμάχες να διασπούν το ένα και μοναδικό όραμα, με μια σημερινή κατάντια να βαυκαλίζεται για την προγονική κληρονομιά. Η γλώσσα του Πανουτσόπουλου πότε να θυμίζει την ντοπιολαλιά, πότε τη γραφή του Μακρυγιάννη, πότε να είναι ατόφια ποιητική, πότε να την καταπίνει η σκληρή αφήγηση του δόκιμου λόγου, εξυπηρετώντας κάθε φορά ό,τι ιστορείται, είναι εν τέλει εν δυνάμει ενιαία, όπως τη θέλησε ο ποιητής στον ρυθμό που τον παρασέρνει.

Διχάζομαι ανάμεσα στο ζοφερό τοπίο πολλών εικόνων και στην αισιοδοξία που ο ποιητής εν τέλει θέλει να μοιραστεί μαζί μας, με το μπαϊράκι του θαρραλέα ακόμη ανοιχτό. Ισορροπώντας ανάμεσα στο προσωπικό και στο συλλογικό, σε πορεία αυτογνωσίας αλλά και γνώσης, γράφει:

Κάθε άνθρωπος είναι αίνιγμα και η ιστορία
Ταχυδρομική άμαξα που διασχίζει τα γεγονότα
Εκείνος που μαστιγώνει τα άλογα έχει αδιαπέραστο βλέμμα
Τα γεγονότα αδιαπέραστο κέλυφος
Αντανακλούν όλες τις όψεις της αλήθειας αλλά την ίδια
Ποτέ την εύνοια και την κρυστάλλινη διαύγειά της
Η επικυρωμένη και αδιάψευστη πραγματικότητα παραμένει
Η θραύση της νυχτερινής σιωπής από τους τροχούς που ξεμακραίνουν
Αβέβαιος ίσκιος και αδιευκρίνιστο θρόισμα
Μάχιμη μονάδα σε επιφυλακή και τυχαίο συμβάν επιδεχόμενο
Τόσες εκδοχές όσες η ιστορική ενδελέχεια επιτρέπει. (σ. 87)

Κρατώ τις λέξεις: μάχιμη μονάδα σε επιφυλακή, η κάθε μια τους με όλο το νόημα της αναπόφευκτης μάχης, όσο και την τραγικότητα της μονάδας. Μοναχικός ο αγώνας, μοναχική η πορεία, ένα μόνο του και το μπαϊράκι; Ωστόσο, λέω πως ο ένας ποιητής εδώ με το ένα του ποίημα, το εκτενές, αν καταφέρει να μαζέψει πολλές συνειδητές αναγνώσεις, τότε δεν έχουμε πλέον τη μοναξιά της μονάδας. Και αυτό δεν είναι καθόλου λίγο.

Το βιβλίο κοσμούν έργα (σε εξώφυλλο και σε σελίδες) του ζωγράφου Θανάση Σκρουμπέλου, ειδικά δημιουργημένα για την έκδοση, σαν βγαλμένα από συλλογή παραμυθιών. Η ιστορία που γίνεται μύθος, παραμυθητική αφήγηση, ωστόσο ικανή να διεγείρει συνειδήσεις.

 Διώνη Δημητριάδου  Δημοσιεύτηκε 11 Μαρτίου 2026